در سال ۱۴۰۴، ایران با مجموعه‌ای از تحولات کم‌سابقه و چندلایه در عرصه‌های نظامی، سیاسی و اجتماعی مواجه شد، تحولاتی که چشم‌انداز آینده این کشور را با ابهام‌های جدی روبرو کرده است.

پس از گذشت بیش از سه دهه از پایان جنگ ایران و عراق، در خرداد ۱۴۰۴ حملات هوایی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به خاک ایران آغاز شد. این حملات پس از ۱۲ روز متوقف شد، اما در اسفند همان سال بار دیگر از سر گرفته شد و این‌بار ابعادی منطقه‌ای پیدا کرد. تا زمان تنظیم این گزارش و با وجود آتش‌بس موقت دو هفتەای، هنوز سایە جنگ بر سر منطقە باقی ماندە است.

جمهوری اسلامی ایران که طی سال‌های گذشته با تکیه بر نیروهای نیابتی خود در کشورهایی چون سوریه، لبنان، عراق و یمن راهبرد دور نگه‌داشتن جنگ از مرزهای خود را دنبال می‌کرد، در خرداد ۱۴۰۴ خود به‌طور مستقیم هدف حملات گسترده قرار گرفت. هم‌زمان، تشدید نارضایتی‌های عمومی نسبت به وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور در کنار ادامه سایه جنگ و سرکوب، بر پیچیدگی شرایط افزود و فضای ابهام و عدم اطمینان به آیندە را در جامعه گسترش داد.

یکی از مسائل مهم تاثیرگذار بر کردستان در سال گذشته، مساله تشکیل «مرکز دیالوگ احزاب کُرد» و متعاقب آن تاسیس «مرکز هم‌پیمانی نیروهای سیاسی کردستان ایران» بود. از زمان تاسیس جمهوری اسلامی تا به امروز و به دلیل وضعیت تاریخی مبارزات کُردها در ایران، تاثیرگذاری احزاب بر جامعه کردستان و همچنین وجود یک جامعه مدنی پویا، کردستان همواره مرکز رویارویی سیاسی-نظامی این حکومت با مردم کُرد بوده است. استقبال گسترده از تشکیل ائتلاف نیروهای سیاسی در میان جامعه کردستان بیانگر نفوذ و تاثیرگذاری این احزاب است. در عین حال، واکنش نهادها و رسانه‌های حکومتی ایران نشان‌دهنده افزایش نگرانی و هراس جمهوری اسلامی از این هم‌گرایی بود.

در این سال و در ادامه اعتراضات چند سال اخیر که از دی ۱۳۹۶ آغاز شده بود، مجددا در دی ۱۴۰۴  موج دیگری از اعتراضات گسترده مردمی شهرهای مختلف ایران را فرا گرفت که با سرکوبی خونین و کم‌سابقه از سوی نیروهای نظامی-امنیتی مواجه شد. این سرکوب‌ها، به‌ویژه در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، به یکی از خون‌بارترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که بر اساس گزارش‌های منتشرشده، هزاران شهروند جان باختند و ده‌ها هزار نفر زخمی یا بازداشت شدند.

بر اساس تحقیقات شبکه حقوق بشر کردستان، در این اعتراضات صدها شهروند کُرد جان باختند، اما به دلیل قطعی اینترنت و فشار و تهدید علیه خانواده‌ها، تا کنون تنها نام و مشخصات ۲۴۰ شهروند جان‌باخته کُرد، از جمله ۲۰ کودک، ثبت شده است. از این تعداد، ۸۱ نفر در استان کرمانشاه، ۱۱ نفر در استان ایلام، ۷۵ نفر در استان تهران، ۲۸ نفر در استان البرز، ۱۳ نفر در استان خراسان رضوی، ۱۲ نفر در استان خراسان شمالی، ۶ نفر در استان گیلان، ۴ نفر در استان قزوین، ۲ نفر در استان لرستان، ۲ نفر در استان اصفهان، ۲ نفر در استان مرکزی، یک نفر در استان کردستان، یک نفر در استان خوزستان، یک نفر در استان مازندران و یک نفر در استان هرمزگان، بر اثر تیراندازی یا ضربات چاقو و باتوم نیروهای نظامی-امنیتی جان خود را از دست دادند.

هر چند در لیست منتشرشده از سوی جمهوری اسلامی آمار کشته‌شدگان ۳۰۳۸ نفر اعلام شد، اما بررسی و تطبیق این لیست با آمار کشته‌شدگان ثبت شده توسط شبکه حقوق بشر کردستان حاکی از آن است که اسامی دست‌کم ۲۹ نفر در لیست حکومتی وجود ندارد. همچنین دست‌کم دو منبع در کرمانشاه که در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی در حین تحویل پیکر عزیزان خود موفق به مشاهده پیکر کشته‌شدگان در ساختمان پزشکی قانونی کرمانشاه شده بودند، از وجود دست‌کم ۳۲۹ پیکر شهروندان جان‌باخته تنها در این ساختمان خبر دادەاند.

بر اساس گفت‌وگوهای صورت گرفته با خانواده تعدادی از جان‌باختگان و تصاویر به دست آمده از پیکر تعدادی از آنان، این افراد در جریان اعتراضات به صورت هدف‌مند از ناحیه سر هدف تیراندازی نیروهای نظامی-امنیتی قرار گرفتەاند. در چندین مورد نیز نیروهای امنیتی خانوادەها را مجبور کردەاند برای تحویل پیکر عزیزانشان مبالغی تا چند صد میلیون تومان پرداخت کنند.

حکومت در واکنش به اعتراضات، با قطع گسترده اینترنت تلاش کرد جریان اطلاع‌رسانی را محدود و کنترل اوضاع را در دست بگیرد. با این حال، فضای امنیتی حاکم بر ایران نه‌تنها کاهش نیافت، بلکه هم‌زمان با ازسرگیری حملات نظامی در اسفندماه، تشدید نیز شد.

در جریان این اعترضات و سرکوب خونین معترضین در شهرهای مختلف کردستان، از جمله در کرمانشاه و ایلام، «مرکز دیالوگ احزاب کُرد» با انتشار فراخوانی خواستار اعتصاب عمومی در تمامی شهرهای کردستان ایران شد. در ۱۸ دی ۱۴۰۴ با وجود تهدید کسبه و بازاریان توسط نهادهای امنیتی، یکی از گسترده‌ترین اعتصابات مردمی در شهرهای مختلف کردستان برگزار شد.

در برهەای دیگر از وقایع همین سال و پس از شروع جنگ دوم ایران با ائتلاف آمریکا-اسراییل، موضوع احتمال ورود نیروهای احزاب اپوزیسیون کُرد از اقلیم کردستان به ایران نیز مطرح شد. هرچند «ائتلاف نیروهای سیاسی کردستان» این ادعا را رد کرد، اما نیروهای سپاه پاسداران و گروه‌های هم‌پیمان آن در عراق حملات متعددی را علیه مقرهای این احزاب و همچنین برخی مناطق مسکونی در اقلیم کردستان انجام دادند که به کشتەشدن دست‌کم ۱۶ پیشمرگه و شهروند غیرنظامی انجامید.

پس از هدف قرار گرفتن برخی مراکز نظامی و امنیتی در شهرهای مختلف کردستان ایران، گزارش‌هایی از استقرار نیروهای نظامی در اماکن عمومی و مسکونی، از جمله مدارس، مساجد و بیمارستان‌ها، منتشر شد. این اقدام در برخی مناطق با اعتراض شهروندان مواجه شد، چرا که استقرار این نیروها در مناطق مسکونی احتمال بمباران و در نتیجه قربانی شدن مردم غیرنظامی را افزایش می‌دهد.

بر اساس تحقیقات شبکه حقوق بشر کردستان، در جریان بمباران مراکز نظامی و دولتی در تعدادی از شهرهای کردستان ایران، از جمله در کرمانشاه، روانسر، پاوه، مریوان، سنندج، کامیاران، ثلاث باباجانی، بوکان، ارومیه، مهاباد و…، ده‌ها شهروند غیرنظامی کشته شدەاند.

مساله زندانیان و ادامه بازداشت‌ها در زمان جنگ نیز از دیگر از مسائلی بود که مورد توجه نهادهای حقوق بشری و رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفت. علی‌رغم تخریب برخی مراکز امنیتی از جمله ساختمان‌های وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه در نتیجه بمباران هوایی جنگندەهای آمریکا و اسرائیل، روند بازداشت شهروندان ادامه یافت. این امر موجب افزایش نگرانی‌ها در خصوص سرنوشت بازداشت‌شدگان محبوس در بازداشتگاه‌های مخفی نهادهای امنیتی شده است.

در یکی از موارد، بمباران اطراف زندان مهاباد در ۱۳ اسفند اعتراض زندانیان به تداوم نگهداری خود در زندان در چنین شرایط خطرناکی را در پی داشت که با دخالت نیروهای ویژه سرکوب شد، پس از آن بخشی از محبوسین زندان مهاباد به زندان دیگر شهرها، از جمله میاندوآب و ارومیه، منتقل شدند.

هم‌زمان با تداوم وضعیت جنگی، افزایش تورم و بیکاری و تشدید فشارهای اقتصادی شرایط زندگی شهروندان را بیش از پیش دشوار کرده و حس ناامنی و نگرانی نسبت به آینده به تمامی بر جامعه حکم‌فرما شده است.

در سال ۱۴۰۴، دست‌کم ۹۰۰ شهروند کُرد در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، اصفهان، همدان، تهران و خراسان رضوی، خراسان شمالی، لرستان، گیلان توسط نیروهای امنیتی یا نهادهای قضایی جمهوری اسلامی ایران به دلایل سیاسی بازداشت شدند. بیشترین بازداشت‌ها در استان‌های آذربایجان غربی و ایلام صورت گرفته است. در میان بازداشت‌شدگان، ۴۷ کودک، ۳ روحانی و فعال اهل سنت، ۴ شهروند یارسان و ۴ عضو خانواده‌های دادخواه که عزیزان‌شان توسط جمهوری اسلامی ایران کشته شده‌اند، حضور دارند.

از این تعداد ۴۷۱ نفر از آنان در زمان اعتراضات دی ۱۴۰۴ بازداشت شدند اما به دلیل قطعی اینترنت و آغاز جنگ از سرنوشت اکثریت این افراد اطلاعی در دست نیست. بر اساس بررسی‌های شبکه حقوق بشر کردستان اکثریت دیگر بازداشت‌شدگان این سال به صورت موقت با قرار وثیقه آزاد شده‌اند.

در سال ۱۴۰۴، برای دست‌کم ۱۱۱ شهروند کُرد از جمله تعدادی از فعالان مدنی، مدافعان محیط زیست، فعالان صنفی معلمان به اتهامات سیاسی توسط دادگاه‌های انقلاب اسلامی و کیفری در استان‌های مختلف، احکام اعدام، حبس تعزیری و تعلیقی، شلاق، تبعید، جریمه نقدی و… صادر یا در دادگاه‌های تجدیدنظر و دیوان عالی کشور تایید شده است.

در این سال، بیشترین احکام از سوی دادگاه‌های کیفری و انقلاب استان‌های آذربایجان غربی و کردستان صادر شده است.

در حال حاضر، ۹ زندانی سیاسی کُرد به نام‌های پخشان عزیزی، حاتم اوزدمیر، یوسف احمدی، محراب عبدالله‌زاده، ناصر بکرزاده، رئوف شیخ‌معروفی، محمد فرجی، رامین زله و کریم معروف‌پور که در روندی ناعادلانه از سوی دادگاه‌های انقلاب اسلامی در شهرهای تهران، مهاباد، ارومیه و سنندج به اتهام‌هایی از جمله «بغی» و «محاربه» به اعدام محکوم شده‌اند، در زندان‌های اوین، ارومیه، نقده، سنندج و بوکان نگهداری می‌شوند. بر اساس اطلاعات موجود، حکم اعدام دست‌کم چهار تن از این زندانیان در دیوان عالی کشور تأیید شده و در معرض خطر اجرای حکم قرار دارند.

این زندانیان تحت شرایطی ناعادلانه، شامل محرومیت از وکیل تعیینی، شکنجه‌های شدید جسمی و روانی، و دادگاه‌های غیرمنصفانه، با احکام غیرانسانی اعدام مواجه شده‌اند. خانواده‌های این زندانیان و نهادهای حقوق بشری، نسبت به وضعیت بحرانی این افراد، خطر تأیید حکم اعدام و خطر اجرای احکام صادره هشدار داده و خواستار لغو این احکام و توجه فوری به شرایط بحرانی آن‌ها شده‌اند.

همچنین پرونده وریشه مرادی، علی (سوران) قاسمی، پژمان سلطانی، کاوه صالحی و رزگار بیگ‌زاده بابامیری پس از نقض احکام اعدام در دیوان عالی کشور، برای رسیدگی مجدد به دادگاه‌های انقلاب اسلامی ارجاع شده است. این افراد که پیش‌تر در روندی ناعادلانه به اعدام محکوم شده بودند، همچنان در زندان‌های اوین و مرکزی ارومیه به‌صورت بلاتکلیف نگهداری می‌شوند و با اتهام‌هایی از جمله «بغی»، «افساد فی‌الارض» و «محاربه» مواجه هستند. با توجه به سابقه پرونده، خطر صدور مجدد احکام اعدام برای آنان وجود دارد.

شبکه حقوق بشر کردستان اجرای حکم اعدام ۱۰۳ زندانی در زندان‌های مختلف کشور را در سال ۱۴۰۳ گزارش و تأیید کرده است. بیشترین اعدام‌ها در زندان قزلحصار کرج، زندان مرکزی ارومیه و کرمانشاه صورت گرفته است.

اتهامات ۵۸ نفر از این افراد جرایم مرتبط با «مواد مخدر»، ۳۳ نفر «قتل عمد» و ۳ نفر «سرقت مسلحانه» بوده است. همچنین در این سال، ۴ زندانی عقیدتی کُرد به نام‌های مهدی اصغرزاده، سامان محمدی خیاره، ارسلان شیخی و آمانج کاروانچی به اتهام‌های «افساد فی الارض» و «محاربه» از طریف عضویت در گروه‌های مذهبی و حمید حسین‌نژااد، زندانی سیاسی کُرد، اعدام شدند.

در سال ۱۴۰۴، دست‌کم ۱۶ کولبر در مناطق مرزی استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی جان خود را از دست دادند. از این تعداد، ۱۴ نفر در نتیجه تیراندازی نیروهای مرزبانی ایران کشته‌ و ۲ نفر به دلیل تصادف و ایست قلبی در حین کولبری جان خود را از دست دادند. در این سال، مرزهای شهرستان‌های بانه در استان کردستان با ۸ مورد، مرگ‌بارترین منطقه برای بوده است.

همچنین، در سال ۱۴۰۳، دست‌کم ۱۷ کولبر در مناطق مرزی استان‌های آذربایجان غربی، کردستان و کرمانشاه دچار مجروحیت و مصدومیت شدند. از این تعداد، ۱۶ نفر بر اثر تیراندازی نیروهای مرزبانی ایران مجروح شدند و ۱ مورد به دلیل انفجار مین دچار مصدومیت و نقص عضو شد.

در سال ۱۴۰۴، دست‌کم ۲۳ زن کُرد قربانی پدیده زن‌کشی شده‌اند که در اغلب موارد، عاملان قتل از میان مردان عضو خانواده قربانیان بوده‌اند.

از نظر پراکندگی جغرافیایی، ۱۱ مورد در استان کرمانشاه، ۳ مورد در استان ایلام، ۴ مورد در استان کردستان، ۳ مورد در استان آذربایجان غربی، یک مورد در استان لرستان و یک مورد نیز در اقلیم کردستان به وقوع پیوسته است.

در سال ۱۴۰۴، دست‌کم ۱۲ شهروند کُرد توسط نیروهای نظامی ایران و ترکیه در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان و ایلام کشته شدند. از این تعداد ۸ نفر با تیراندازی نیروهای انتظامی و ۳ نفر با تیراندازی نیروهای سپاه پاسداران و همچنین ۱ نفر در نتیجه تیراندازی نیروهای ارتش ترکیه جان باختند.

یک شهروند اهل کرمانشاه به نام کامران کاظمی که در ارومیه توسط پلیس آگاهی به اتهام «سرقت» بازداشت شده بود در بازداشتگاه این نهاد نظامی جان خود را از دست داد. مسئولان علت مرگ را خودکشی اعلام کردند اما چند نفر از بازداشت‌شدگان در تماس تلفنی با خانواده وی ضمن رد ادعای مسئولان، از مرگ این شهروند در اثر شکنجه خبر داده بودند.

۷ شهریور ۱۴۰۴، بر اثر انفجار مین در سیلوی خیابان ١٦ متری دیواندره ۴ کودک مصدوم شدند.

محسن قادری، عضو پژاک، و سعید صفایی، شهروند اهل بوکان، در زمان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل توسط نیروهای امنیتی بازداشت و مورد ناپدیدسازی قهری قرار گرفته‌اند. با گذشت بیش از ۹ ماه تاکنون هیچ اطلاعی از سرنوشت آنان به دست نیامده است.

• بامداد ۲۸ تیر ۱۴۰۴، در جریان حمله پهپاد انتحاری سپاه پاسداران به یک خودرو در نزدیکی روستای «شیوه‌گویزان» در منطقه پنجوین اقلیم کردستان، یک عضو یگان‌های شرق کردستان (شاخه نظامی پژاک) کشته و یک عضو دیگر این حزب زخمی شد.

• در نتیجه دو درگیری مسلحانه در مناطق مرزی شهرستان بانه استان کردستان در تاریخ‌های ۳۰ و ۳۱ تیر، دست‌کم ۳ نیروهای مرزبانی کشته و ۵ نفر دیگر زخمی شدند.

• به دنبال آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، مناطق مختلف اقلیم کردستان توسط سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی‌اش در عراق، هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گرفت. در نتیجه این حملات دست‌کم ۵ عضو احزاب اپوزیسیون کُرد و یک عضو نیروهای امنیتی اقلیم کردستان جان باخته و چندین نفر دیگر زخمی شدند.

به دنبال آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تنها در اسفند ۱۴۰۴، دست‌کم ۲۶ شهروند غیرنظامی، از از جمله چهار کودک، بر اثر بمباران هوایی جنگنده‌های آمریکا و اسرائیل در شهرهای مهاباد، ارومیه، تهران، ثلاث باباجانی، کامیاران و پاوه کشته شدند.