تۆڕی مافه‌كانی مرۆڤی کوردستان

ڕاپەڕین و خۆپیشاندانە جەماوەرییەکانی بەفرانبار یەک لە بەربڵاوترین ڕاپەڕینەکانی مێژووی کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو کە ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی خوێنین و کەموێنە بوویەوە. لەم ڕاپەڕینەدا کە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی بەفرانبار (٨ و ٩ی ژانڤییە) گەیشتە لوتکەی خۆی، هەزاران هاووڵاتی بە دەسڕێژی هێزە سەربازی-ئەمنییەکان گیانیان بەخت کرد و هەزاران کەسی دیکەیش بریندار بوون.

ئەگەرچی بە هۆی ئەو سەرکوتە خوێنینەوە گڕی ئەم شەپۆلەی ڕاپەڕینەکە بە شێوەی ڕێژەیی و ڕەنگە بۆ ماوەیەکی کاتی دامرکاوە، بەڵام دامودەزگا ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە سەرەتای ڕووداوەکانەوە تا ئێستە دەستبەسەرکردنی بەربڵاوی هاووڵاتیانیان خستووەتە نێو پلانی کاریانەوە. بە گوێرەی ڕاپۆرت و زانیارییەکان لە شارە جیاوازەکانی ئێرانەوە، زیاتر لە دوو هەزار هاووڵاتیی کورد دەستبەسەر کراون. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، دەستبەسەرکردنەکان بەبێ مۆڵەتی یاسایی و بە توندوتیژی و لێدانی قورس جێبەجێ کراون. وەزارەتی ئیتلاعات، دەزگای ئیتلاعاتی سوپای پاسداران و هێزی ئینتیزامی لەو دامودەزگایانە بوون کە دەوری سەرەکییان لە دەستبەسەرکردنی هاووڵاتیاندا گێڕاوە.

بڕینی هێڵەکانی ئینتەرنێت بۆ ماوەی دوو حەفتە و تێکچوونی لە ڕۆژان و حەفتەکانی دواتردا، هاوکات لەگەڵ گوشار و هەڕەشەی ناوەندە ئەمنییەکاندا بۆ سەر دەستبەسەرکراوان، وای کردووە بەدەستهێنانی زانیاریی ورد سەبارەت بە ناسنامە و دوایین بارودۆخی دەستبەسەرکراوان ڕووبەڕووی کێشەی جیدی ببێتەوە. ناوەندە ئەمنییەکان بە پشتبەستن بە هەڕەشە، تۆقاندن و تەنانەت بەڵێنی ئازادکردنی دەستبەسەرکراوان، گوشاریان خستووەتە سەر بنەماڵەکان تاکوو هیچ هەواڵێک لەسەر بارودۆخی ئازیزانیان بڵاو نەکەنەوە.

لە ئاوا دۆخێکدا، تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان لە سەرەتای ڕاپەڕینەکەوە تا ئێستە توانیویەتی ناسنامەی ٤٧٠ هاووڵاتیی کورد تۆمار و پشتڕاست بکاتەوە کە لە لایەن دامودەزگا جیاوازە ئەمنییەکانەوە دەستبەسەر کراون و لەسەر چارەنووسی زۆربەیان هێشتا هیچ زانیارییەک بەردەست نەکەوتووە.

هەر لەم ماوەیەدا ژمارەیەک لە هاوڵاتیان لە ڕەوتی ڕاپەڕینەکەدا لە لایەن هێزە ئەمنییەکانەوە ڕووبەڕووی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ بوونەتەوە و سەرباری بەدواداچوونی بەردەوامی بنەماڵەکان بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر لە چارەنووسی منداڵەکانیان، دامودەزگا ئەمنی و دادوەرییەکان ئامادە نەبوون هیچ ڕوونکردنەوە و وەڵامێکیان پێ بدەنەوە.

بە گوێرەی زانیارییەکان، زۆربەی خۆپیشاندەران دوای ئەوەی لە خۆپیشاندانەکاندا بەشدارییان کردووە و لە لایەن دامودەزگا ئەمنییەکانەوە ناسراونەتەوە، لە ماوەی چەند کاتژمێر یان چەند ڕۆژێکدا لە ماڵی خۆیان و بنەماڵەیان، یان لە شوێنی کارەکانیان، یاخود لە شەقام و شوێنە گشتییەکاندا دەستبەسەر کراون. هەندێکیشیان تەنها بە هۆی بەشداریکردنەوە لە ڕێوڕەسمی سەرەخۆشی یان چلەی گیانبەختکردواندا دەستبەسەر کراون. هەروەها ژمارەیەک لە ئەندامانی بنەماڵەی گیانبەختکردوانی ڕاپەڕینەکە تەنها بە هۆی بەدواداچوون یان بڵاوکردنەوەی هەواڵەوە سەبارەت بە کوژرانی ئازیزانیان، ڕووبەڕووی دەستبەسەرکردن بوونەتەوە.

تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان لە چەند حەفتەی ڕابردوودا توانیویەتی لەگەڵ بنەماڵەی هەندێ لە دەستبەسەرکراوان و هەروەها ژمارەیەک هاووڵاتیدا کە بەو دواییانە ئازاد کراون، وتووێژ بکات. بە گوێرەی ئەو زانیاریانەی لەم وتووێژانەوە بە دەست هاتوون، سەدان هاووڵاتیی کورد دوای کۆتاییهاتنی قۆناغی لێپرسینەوە لە دەستبەسەرگەکانی پۆلیسی ئەمنییەت، وەزارەتی ئیتلاعات و دەزگای ئیتلاعاتی سوپای پاسداران لە شارە جیاوازەکاندا، ڕەوانەی قەرەنتینەی زیندانە گشتییەکان کراون و تا ئێستە لە دۆخێکی هەڵپەسێردراو لەو ناوەندانەدا ڕاگیراون.

بنەماڵەی ژمارەیەک لەم کەسانە کە دوای چەند حەفتە بێئاگابوون توانیویانە لەگەڵ منداڵەکانیان دیدار بکەن، باس لە ئەشکەنجەدانی دەستبەسەرکراوان دەکەن و ڕایانگەیاندووە کە لە کاتی دەستبەسەربووندا و دوای گوازرانەوە بۆ دەستبەسەرگەکان، لە لایەن لێپرسەوە ئەمنییەکانەوە بە مەبەستی وەرگرتنی دانپیانانی زۆرەملێ خراونەتە بەر ئەشکەنجەی قورسەوە. بە وتەی ئەم بنەماڵانە، هەندێ ئەشکەنجەی وەک هەڕەشەی دەستدرێژیکردنی سێکسی، هەڕەشەی دەستبەسەرکردنی ئەندامانی بنەماڵە، نمایشی ساختەی لەسێدارەدان، لێدان بە کێبڵ، سووتاندن بە ئوتوو، هەڵکێشانی نینۆک و جۆرەکانی تری هەڵسوکەوتی توندوتیژ لە ڕیزی ئەو ئەشکەنجانەدا بوون.

بە گوێرەی زانیارییەکانی تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان، ڕاگەیاندنەکانی سەر بە دەزگای ئیتلاعات و بەسیجی سوپای پاسداران، دانپیانانی زۆرەملێی ١٣ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراوی کوردیان لە شارەکانی ئیلام، ئەیوان، ئەسفەراین، مەڵکشایی، چێوار، کرماشان و تاران بڵاو کردووەتەوە. هەندێ لەم کەسانە کە دوای لێپرسینەوە ڕەوانەی قەرەنتینەی زیندانەکان کراون، لە پێوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ بنەماڵەکانیاندا دانپیانانەکەیان بە درۆ خستووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە لەژێر ئەشکەنجەی سەختی جەستەیی و دەروونیدا ناچار کراون ئەو لێدوانانە دووبارە بکەنەوە کە لێپرسەوە ئەمنییەکان خستوویانەتە بەردەستیان. هەروەها بە شێوەی زارەکی لانیکەم بە ١٠ کەسیان ڕاگەیەنراوە کە تۆمەتی «موحارەبە»یان لەسەرە. لەگەڵ ئەمەیشدا بە شێوەی فەرمی تۆمەتیان ڕووبەڕوو نەکراوەتەوە و بەدواداچوونی بنەماڵەکان بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر بارودۆخی دۆسیەکانیان تا ئێستا بێئەنجام بووە.

سەرباری بڵاوکردنەوەی دانپیانانی زۆرەملێی ئەم هاووڵاتیانە و ڕووبەڕووکردنەوەی تۆمەتی موحارەبە کە دەشێت سزای قورس و تەنانەت سزای لەسێدارەدانی بەدواوە بێت، هەروەها سەرەڕای داواکاری و پێداگریی بنەماڵەکان بۆ دەستنیشانکردنی پارێزەری دیاریکراو، دادسەرای گشتی و شۆڕشی شارە جیاوازەکان ئامادە نەبوون پارێزەر قبووڵ بکەن و دەسەڵاتە یاساییە بەرپرسیارەکان ڕایانگەیاندووە کە دواتر بۆ خۆیان پارێزەریان بۆ دەستنیشان دەکەن.

بە گوێرەی لێکۆڵینەوەکانی تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان، ئەگەرچی هەندێ لەو هاووڵاتیانە لە ڕۆژانی ڕابردوودا بە دانانی بارمتە ئازاد کراون، بەڵام بە ئێستایشەوە هێشتا لەسەر چارەنووسی زۆرینەی دەستبەسەرکراوان هیچ زانیارییەک بەردەست نەکەوتووە. دەبێ ئاماژە بەوەیش بکرێت کە هەرهەموویان لە ساتی دەستبەسەرکردنەوە تا ئێستە لە مافی وەرگرتنی پارێزەر و پێوەندیگرتن لەگەڵ بنەماڵە بێبەش کراون.

بنەماڵەی ژنێکی کوردی دەستبەسەرکراو بە تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستانیان ڕاگەیاند کە سەرەڕای ئەوەی ئەم هاووڵاتییە لە هەمان یەکەم ساتەکانی دەستبەسەرکردنەوە ڕەوانەی قەرەنتینەی بەندی ژنان کراوە، بەڵام هەموو ڕۆژ بۆ لێپرسینەوە دەبرێتە دەستبەسەرگەی ئیدارەی ئیتلاعات. ئەم ژنە کوردە کە بە هۆی دانانی ستۆرییەک بۆ پاڵپشتیکردن لە ڕاپەڕینەکە دەستبەسەر کراوە، لە تاکەپێوەندییە تەلەفۆنییە کورتەکەیدا ئاماژەی بە گوشاری لێپرسەوەکان بۆ وەرگرتنی دانپیانانی زۆرەملێ کردووە.

لە لایەکی ترەوە و بەپێی زانیارییەکان، زیاتر لە ١٠٠ منداڵی کورد دەستبەسەر کراون کە تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان تەنها توانیویەتی ناسنامەی ٢٨ کەسیان تۆمار بکات. هەندێ لەم مناڵانە ڕەوانەی چاکسازییەکانی منداڵان (کانوونی ئیسڵاح و تەربیەت) کراون و بە بڕیاری دەستبەسەربوونی کاتییەوە و لە دۆخێکی هەڵپەسێردراودا لەو ناوەندانە ڕاگیراون.

هەروەها بنەماڵەی هەندێ لە دەستبەسەرکراون لە وتووێژ لەگەڵ تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستاندا ڕایانگەیاندووە کە منداڵەکانیان دوای برینداربوون بە گوللەی جەنگی و ساچمەیی و لە کاتێکدا کە چارەسەری پزیشکییان وەردەگرت، لە لایەن دامودەزگا ئەمنییەکانەوە دەستبەسەر کراون و هەوڵەکانیان بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر چارەنووسی منداڵەکانیان تا ئێستە بێئەنجام بووە. زیاد لەمەیش، لانیکەم دوو هاووڵاتیی کورد کە بەم دواییانە ئازاد کراون، لە وتووێژ لەگەڵ تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستاندا ڕایانگەیاند کە هەندێ لە بریندارانی ڕاپەڕینەکەیان لە قەرەنتینەی زینداندا بینیوە کە لەو دۆخە سەختەی قەرەنتینەدا ڕاگیراون، بەبێ خزمەتگوزاریی پزیشکی و پێداویستیی سەرەتایی و لە هەندێ ژووردا کە زۆر زیاتر لە قەبارەی ڕاستەقینەیان خەڵکیان تێ کراوە.

سەرباری دەستبەسەرکردنی سەدان هاووڵاتیی کورد، تا ئێستایش مەترسیی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دەستبەسەرکراوان لە ئارادایە. بە گوێرەی زانیارییەکان، هەندێ لەو هاووڵاتیانەی گومانی بەشداریکردن لە ڕاپەڕینەکەیان لە سەرە، چەندین حەفتەیە لەبەر مەترسیی دەستبەسەربوون لە دۆخێکی نهێنی و لەرزۆکدا دەژین و بۆی هەیە شوێنی خۆشاردنەوەیان ئاشکرا بکرێت و دەستبەسەر بکرێن. بەردەوامیی ئەم دۆخە سەختە خودی ئەو هاووڵاتیانە و بنەماڵەکانیانی خستووەتە بەردەم هەلومەرجێکی ناخۆش و پڕ لە سترێس و نیگەرانییەوە.

لە هەمان کاتدا گەڕانی بەردەوامی هێزە ئەمنییەکان بە دوای خۆپیشاندەراندا وای کردووە هەندێ لە بریندارانی ڕاپەڕینەکە لە ترسی دەستبەسەربوون سەردانی ناوەندە پزیشکییەکان نەکەن. بە گوێرەی لێکۆڵینەوەکانی تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان، بەردەستنەبوونی خزمەتگوزاریی پزیشکی بۆ برینداران بووەتە مەترسییەکی جیدی لەسەر تەندروستی و تەنانەت ژیانی ئەم هاووڵاتیانە. لەم نێوانەدا ئەو کەسانەی بە چەکی جەنگی و ساچمەیی پێکراون، لە دۆخێکی سەختتر و ئاڵۆزتردان.

لە لایەکی ترەوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا هەندێ هەواڵ لەسەر گیانبەختکردنی هاووڵاتییەکی کورد لەژێر ئەشکەنجە لە دەستبەسەرگەیەکی ئەمنیی شاری بەندەرعەباسدا بڵاو کراوەتەوە، بەڵام تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان تا ئێستە نەیتوانیوە ئەو هەواڵە پشتڕاست بکاتەوە.

لە درێژەدا ناونیشان و زانیاریی ٤٧٠ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراوی کورد لە ماوەی ڕاپەڕینەکەی بەفرانباری ١٤٠٤ و پاش ڕاپەڕینەکە بڵاو دەکەینەوە. پێویستە ئاماژە بەوەیش بکەین کە ئەم پێڕستە هەرهەموو دەستبەسەرکراوانی ڕاپەڕینەکە ناگرێتەوە و لەگەڵ وەرگرتنی زانیاریی زیاتردا ڕاپۆرتەکە نوێ دەکەینەوە.